Cẩm nang khám sức khoẻ định kỳ sau tuổi 40

Lần gần nhất bạn kiểm tra cholesterol là khi nào? Hay lần làm xét nghiệm Pap? Bạn đã từng tiêm vắc xin zona hoặc đo mật độ xương chưa?

Nhiều người Mỹ không trả lời được những câu hỏi này, thậm chí cũng không biết khi nào thì nên đặt ra chúng.

Theo kết quả một khảo sát toàn quốc do Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Hoa Kỳ (HHS) thực hiện, năm 2015 chỉ 8,5% người trưởng thành từ 35 tuổi trở lên nhận đủ các dịch vụ dự phòng ưu tiên được khuyến nghị, chẳng hạn những dịch vụ nêu trên. Đến năm 2018, tỷ lệ này giảm còn 6,9% — con số nhiều khả năng còn tệ hơn do việc tiếp cận y tế bị hạn chế trong đại dịch.

Vì vậy, HHS đang tập trung đẩy mạnh chăm sóc dự phòng trong khuôn khổ chiến dịch Healthy People 2030. Ở cấp độ cá nhân, mỗi năm bạn hoàn toàn có thể chủ động lo cho sức khoẻ dự phòng của mình.

Bước đầu tiên? Biết nhóm tuổi của mình cần lưu ý những gì. Bước thứ hai? Biết nên hỏi bác sĩ những câu nào.

Chúng tôi đã trao đổi với hai bác sĩ chăm sóc ban đầu (PCP) về những thay đổi sức khoẻ và khuyến nghị dành cho hầu hết mọi người từ tuổi 40 trở đi, cũng như những câu hỏi họ mong bệnh nhân biết đặt ra ở mỗi thập niên tuổi.

“Hỏi xem mình có thể tối ưu sức khoẻ ra sao nên là một phần trong cuộc trò chuyện với bác sĩ ở mọi lần khám, ở mọi độ tuổi”, Malathi Srinivasan, MD, giáo sư lâm sàng ngành y tại Đại học Stanford, nói với Verywell qua email. “Câu hỏi đó sẽ mở ra cuộc trao đổi giúp [nhân viên y tế] hiểu rõ nguy cơ sức khoẻ riêng của bạn và cá nhân hoá việc chăm sóc.”

Nếu bạn chưa có bác sĩ chăm sóc ban đầu, Danielle Carter, MD, FAAFP, bác sĩ gia đình tại Jacksonville, Florida, cho rằng không bao giờ là quá muộn để tìm một người. Đây là điều thiết yếu để già đi khoẻ mạnh và giữ được sự tự chủ theo thời gian.

“Nếu bạn chưa có mối quan hệ gắn bó với một bác sĩ gia đình hay bác sĩ chăm sóc ban đầu, đừng trì hoãn”, Carter nói với Verywell qua email. “Chăm sóc tốt cho bản thân khi có tuổi là điều quan trọng. Bạn xứng đáng được như vậy!”

Những thay đổi sức khoẻ ở tuổi 40

Nếu bạn thấy cơ thể có vài thay đổi sau tuổi 40, bạn không hề đơn độc. Srinivasan giải thích rằng những thói quen như uống rượu, hút thuốc, dùng chất kích thích và lười vận động sẽ “đòi nợ” chúng ta ở tuổi 40, cùng với hàng chục năm phơi nắng.

Ngoài ra, tuổi 40 cũng có thể là lúc khởi phát một số bệnh mạn tính phổ biến.

“Từ tuổi 40, chúng ta bắt đầu thêm những xét nghiệm tầm soát được khuyến nghị”, Carter nói. “Ở tuổi trung niên, chúng ta dễ được chẩn đoán các bệnh ‘thầm lặng’ như tăng huyết áp, mỡ máu cao, hay đái tháo đường — những bệnh cần điều trị để ngăn biến chứng về sau.”

Các xét nghiệm tầm soát được khuyến nghị

Ngoài xét nghiệm máu hằng năm, ở tuổi 40 bạn nên làm thêm một số tầm soát sau:

• Ung thư đại trực tràng: tầm soát mỗi 5–10 năm (tuỳ phương pháp), bắt đầu từ tuổi 45 với người có nguy cơ trung bình
• Xét nghiệm Pap và xét nghiệm virus HPV (với người có tử cung) mỗi 3–5 năm nếu kết quả bình thường
• Tầm soát ung thư vú mỗi 1–2 năm (bạn có thể chọn bắt đầu ở tuổi 40 hoặc 50)
• Tầm soát một lần viêm gan C, virus gây suy giảm miễn dịch ở người (HIV) và các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STI)
• Tầm soát đái tháo đường mỗi 3 năm nếu bạn thừa cân hoặc béo phì
• Trao đổi về việc xét nghiệm viêm gan B mạn tính một lần cho mọi người

Các vắc xin được khuyến nghị

Vắc xin được khuyến nghị ở tuổi 40 gồm:

• Tiêm vắc xin cúm hằng năm
• Tiêm nhắc vắc xin uốn ván (mỗi 10 năm)

Những câu nên hỏi bác sĩ chăm sóc ban đầu

Ngoài việc rà lại tiền sử gia đình, Srinivasan khuyên bạn nên hỏi bác sĩ những câu quan trọng sau khi bước sang tuổi 40:

• Chỉ số khối cơ thể (BMI) của tôi là bao nhiêu? BMI càng cao thì nguy cơ đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim và đột quỵ càng lớn.
• Năm nay tôi cần tầm soát những bệnh mạn tính nào?
• Tôi đã được tầm soát các bệnh nhiễm trùng mạn tính (HIV, viêm gan C, STI) chưa?
• Tôi có cần tầm soát ung thư đại tràng không?
• Tôi có nên bắt đầu chụp nhũ ảnh để tầm soát ung thư vú không?
• Tôi cần ngủ bao nhiêu là đủ?
  
• Tôi có nên tầm soát ngưng thở khi ngủ không? (Ngưng thở khi ngủ phổ biến hơn sau tuổi 40.)

Những thay đổi sức khoẻ ở tuổi 50

Sức khoẻ xương, tăng cân và sức khoẻ tình dục là những yếu tố quan trọng cần lưu tâm khi bước sang tuổi 50, theo Srinivasan.

Ở giai đoạn này, xương bắt đầu thoái giáng nếu thiếu các bài tập chịu lực, canxi và vitamin D. Cùng lúc đó, chuyển hoá có xu hướng chậm lại, và mãn kinh có thể đi kèm giảm ham muốn tình dục.

Vận động và dinh dưỡng hợp lý sẽ giúp bạn tối ưu lối sống, đi cùng việc theo dõi liên tục các bệnh mạn tính và sức khoẻ tim mạch nói chung.

Các xét nghiệm tầm soát được khuyến nghị

Dù phần lớn tầm soát ở tuổi 50 giống tuổi 40, Carter nhấn mạnh một tầm soát riêng cần được bổ sung: người đang hút hoặc từng hút thuốc nên bắt đầu chụp CT ngực liều thấp hằng năm để tìm ung thư phổi.

Ngoài xét nghiệm máu và đo huyết áp định kỳ, các tầm soát được khuyến nghị ở tuổi 50 gồm:

• Xét nghiệm Pap và xét nghiệm HPV (với người có tử cung) mỗi 3–5 năm nếu kết quả bình thường
• Tầm soát ung thư đại trực tràng mỗi 5–10 năm (tuỳ phương pháp), bắt đầu từ tuổi 45 với người có nguy cơ trung bình
• Tầm soát ung thư vú mỗi 1–2 năm (bạn có thể chọn bắt đầu ở tuổi 40 hoặc 50)
• Tầm soát ung thư phổi hằng năm (với người có tiền sử hút thuốc “20 bao-năm” — mỗi ngày một bao trong 20 năm)

Hãy trao đổi với bác sĩ về lợi và hại của việc làm xét nghiệm kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) để tầm soát ung thư tuyến tiền liệt.

Các vắc xin được khuyến nghị

Vắc xin được khuyến nghị ở tuổi 50 gồm:

• Tiêm một lần vắc xin zona (vắc xin hai mũi tên Shingrix ngăn ngừa tới 91% số ca zona)
• Tiêm vắc xin cúm hằng năm
• Tiêm nhắc vắc xin uốn ván (mỗi 10 năm)

Những câu nên hỏi bác sĩ chăm sóc ban đầu

Srinivasan khuyên bạn nên hỏi bác sĩ những câu quan trọng sau khi bước sang tuổi 50:

• Tôi có thể tiêm vắc xin zona ở đâu? 
• Tôi giữ gìn sức khoẻ tình dục thế nào nếu khô âm đạo do mãn kinh khiến chuyện chăn gối trở nên đau đớn?
• Sức khoẻ tim mạch của tôi ra sao?
• Tôi có cần tầm soát ung thư dạ dày không?

Những thay đổi sức khoẻ ở tuổi 60

Theo Srinivasan, nhiều người phải nỗ lực hơn để giữ thể lực ở tuổi 60, nhất là khi trải qua hàng loạt chuyển biến trong đời sống như nghỉ hưu.

Cùng với việc giảm khối cơ và khối xương, nhiều người bắt đầu nhận thấy thay đổi về chức năng nhận thức và suy giảm miễn dịch, khiến nguy cơ nhiễm trùng tăng lên.

Các xét nghiệm tầm soát được khuyến nghị

Với phụ nữ tuổi 60, đo mật độ xương là ưu tiên hàng đầu. Theo Srinivasan, khoảng 22% phụ nữ ở độ tuổi này đã mất đủ khối xương để làm tăng nguy cơ gãy xương.

Nam giới trên 65–75 tuổi có tiền sử hút thuốc nên được tầm soát phình động mạch chủ bụng.

Song song với xét nghiệm máu và đo huyết áp định kỳ, người ở tuổi 60 nên làm những việc sau:

• Tầm soát ung thư đại trực tràng mỗi 5–10 năm (tuỳ phương pháp), bắt đầu từ tuổi 45 với người có nguy cơ trung bình
• Xét nghiệm Pap và HPV (với người có tử cung) mỗi 3–5 năm nếu kết quả bình thường
• Tầm soát ung thư phổi hằng năm (với người có tiền sử hút thuốc 20 bao-năm — mỗi ngày một bao trong 20 năm)
• Tầm soát ung thư vú mỗi 1–2 năm (bạn có thể chọn bắt đầu ở tuổi 40 hoặc 50)
• Đo mật độ xương (với phụ nữ 65 tuổi) mỗi hai năm
  
• Siêu âm tầm soát phình động mạch chủ bụng một lần (với nam giới trên 65 tuổi có tiền sử hút thuốc nhiều)

Hãy trao đổi với bác sĩ về lợi và hại của việc làm xét nghiệm kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) để tầm soát ung thư tuyến tiền liệt.

“Hãy hỏi lại [nhân viên y tế] của gia đình, nhưng dựa trên tiền sử trước đó, bạn có thể đủ điều kiện ngừng làm xét nghiệm Pap ở tuổi 65”, Carter nói. “Trước khi dừng, bạn cần có hai lần xét nghiệm Pap bình thường liên tiếp.”

Các vắc xin được khuyến nghị

Vắc xin được khuyến nghị ở tuổi 60 gồm:

• Vắc xin phế cầu (ngừa viêm phổi)
• Tiêm vắc xin cúm hằng năm 
• Vắc xin zona (nếu bạn chưa tiêm)
  

Những câu nên hỏi bác sĩ chăm sóc ban đầu

Srinivasan khuyên bạn nên hỏi bác sĩ những câu quan trọng sau khi bước sang tuổi 60:

• Tôi nên tiêm vắc xin phế cầu mới PCV20 (phác đồ một mũi) hay loại cũ PCV15 và 23 (phác đồ hai mũi)?
• Tôi có cần điều chỉnh chế độ tập luyện để giữ sức khoẻ tim mạch không?
• Tôi có cần tầm soát ung thư phổi không?
• Tôi có cần đo mật độ xương không?
• Tôi có cần siêu âm bụng để tầm soát giãn động mạch chủ bụng không?

Những thay đổi sức khoẻ ở tuổi 70

Dù mô tả tuổi 70 là một thập niên đầy sức sống, Srinivasan cho rằng có ba điều đặc biệt cần chú trọng để không rơi vào tình trạng tàn phế:

• Phòng ngừa té ngã
• Lập kế hoạch chăm sóc trước
• Kết nối xã hội

Các xét nghiệm tầm soát được khuyến nghị

Tuỳ tiền sử gia đình và các yếu tố nguy cơ, ở tuổi 70 bạn có thể ngừng một vài tầm soát.

“Hãy trao đổi với [nhân viên y tế] của gia đình về lợi ích và rủi ro của việc ngừng tầm soát ung thư đại tràng và ung thư vú ở tuổi 75”, Carter nói. “Phụ nữ vẫn nên đo mật độ xương mỗi hai năm; điều này đôi khi cũng được khuyến nghị cho nam giới từ 75 tuổi.”

Các tầm soát được khuyến nghị ở tuổi 70 gồm:

• Tầm soát ung thư đại trực tràng mỗi 5–10 năm (tuỳ phương pháp), bắt đầu từ tuổi 45 với người có nguy cơ trung bình
• Xét nghiệm Pap và HPV (với người có tử cung) mỗi 3–5 năm nếu kết quả bình thường
• Tầm soát ung thư phổi hằng năm (với người có tiền sử hút thuốc 20 bao-năm — mỗi ngày một bao trong 20 năm)
• Tầm soát ung thư vú mỗi 1–2 năm (bạn có thể chọn bắt đầu ở tuổi 40 hoặc 50)
• Đo mật độ xương (với phụ nữ 65 tuổi) mỗi hai năm
• Siêu âm tầm soát phình động mạch chủ bụng một lần (với nam giới trên 65 tuổi có tiền sử hút thuốc nhiều)

Hãy trao đổi với bác sĩ về lợi và hại của việc làm xét nghiệm kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) để tầm soát ung thư tuyến tiền liệt.

Các vắc xin được khuyến nghị

Vắc xin được khuyến nghị cho người ở tuổi 70 gồm tiêm vắc xin cúm hằng năm.

Những câu nên hỏi bác sĩ chăm sóc ban đầu

Srinivasan khuyên bạn nên hỏi bác sĩ những câu quan trọng sau khi bước sang tuổi 70:

• Tôi cần để ý những thay đổi sức khoẻ hay biến chứng nào?
• Bác sĩ có bản kế hoạch chăm sóc trước của tôi chưa?
• Tôi có cần một chương trình phòng ngừa té ngã không?
• Tôi có nên dùng thuốc chống trầm cảm để cải thiện tâm trạng không?
• Tôi có nên tầm soát các vấn đề về chức năng não không?
  

Những thay đổi sức khoẻ ở tuổi 80

Srinivasan cho rằng giữ được sự tự chủ và chăm lo cho thể chất, nhận thức lẫn cảm xúc là điều quan trọng với người bước sang tuổi 80 trở đi. Trên hết, bà khuyên nên phòng ngừa cô lập xã hội và theo dõi các dấu hiệu suy giảm nhận thức, hay còn gọi là sa sút trí tuệ.

Tuổi càng cao thường đồng nghĩa với càng nhiều thuốc. Carter bổ sung rằng quản lý đơn thuốc là việc tối quan trọng ở tuổi 80.

“Tôi khuyên nên rà soát lại thuốc ở mỗi lần khám để bảo đảm mọi loại thuốc đều còn cần thiết, đúng liều và không gây tác dụng phụ hay tương tác”, bà nói.

Các xét nghiệm tầm soát được khuyến nghị

Vì nguy cơ một số ung thư, chẳng hạn ung thư cổ tử cung, giảm dần theo tuổi, nhiều tầm soát định kỳ không còn được khuyến nghị từ tuổi 80 trở đi. Điều này được quyết định dựa trên tình trạng sức khoẻ tổng thể của bạn.

“Cởi mở chia sẻ về các vấn đề như nghe kém, thị lực, vận động, thăng bằng và tư duy tạo ra khác biệt rất lớn trong việc can thiệp sớm, nhờ đó cải thiện sự tự chủ, số năm sống khoẻ và tuổi thọ”, Srinivasan nói.

Ngoài tầm soát tăng huyết áp, đái tháo đường và xét nghiệm máu định kỳ, các tầm soát được khuyến nghị cho người ở tuổi 80 gồm:

• Tầm soát ung thư phổi (nếu bạn có tiền sử hút thuốc)
• Đo mật độ xương 

Rà soát nhà cửa để loại bỏ nguy cơ té ngã cũng rất hữu ích.

Các vắc xin được khuyến nghị

Vắc xin được khuyến nghị cho người ở tuổi 80 gồm tiêm vắc xin cúm hằng năm.

Những câu nên hỏi bác sĩ chăm sóc ban đầu

Srinivasan gợi ý nên hỏi bác sĩ những câu quan trọng sau khi bước sang tuổi 80:

• Có loại thuốc nào tôi có thể ngừng hoặc giảm liều không?
• Tôi có cần người hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày tại nhà không?
• Tôi có nên kiểm tra thị lực và thính lực không? (Cả nam và nữ đều có nguy cơ cao bị giảm thính lực, thị lực ở tuổi 80.)
• Làm sao biết tôi còn lái xe an toàn hay không?
• Tôi còn cần tầm soát những loại ung thư nào?